Een toekomstbestendige accommodatie is het kloppend hart van een dorp of wijk. Een plek die bijdraagt aan de leefbaarheid van de omgeving; wapen tegen de krimp en bron van maatschappelijke effecten.
In de optiek van Zet berust de toekomstbestendigheid van een MFA op drie pijlers: sociaal (mens), fysiek (gebouw) en economie (middelen). Deze aspecten kennen een onderlinge samenhang. Als een van de drie pijlers kwetsbaar is, ontstaat er een disbalans. Dit pleit voor een integrale benadering van toekomstbestendigheid. Hierbij past het besef dat een MFA niet in een vacuüm opereert, maar steeds inspeelt op en/of zich verhoudt tot demografische ontwikkelingen, maatschappelijke trends en het actuele beleid. Dat vraagt oog voor de lokale context en voor de spelers met wie de MFA kan samenwerken aan een positief leefbaarheidspeil.
DE SOCIALE PIJLER VAN EEN MFA
Maatschappelijke functie centraal
Ruimtes verhuren staat in veel MFA’s centraal. De maatschappelijke functie, met een prominente rol voor ontmoeting voor iedereen, is in mindere mate in beeld. Terwijl juist deze maatschappelijke functie steeds belangrijker wordt om te kunnen inspelen op veranderingen en huidige trends (langer thuis wonen, lossere sociale verbanden, ontgroening, vergrijzing, schaalvergroting en zelfredzaamheid). Dat vraagt om een MFA die dicht bij de mensen staat, die verbindt en bijdraagt aan een prettige leefomgeving. Dit is belangrijk om mensen zo lang mogelijk actief en gezond te houden.
Bron van ontmoetingen
Een toekomstbestendige MFA is geen bedrijfsverzamelgebouw of zalenverhuurbedrijf maar vormt het kloppend hart van kern of wijk, waar mensen elkaar ontmoeten. De MFA is er voor alle inwoners, van jong tot oud, autochtonen en nieuwe Nederlanders, mensen met en zonder beperking, en met diverse achtergronden. Ons advies: zorg dat het aanbod van de MFA afgestemd is op een grote variëteit aan bezoekers. Juist de mix van rollen en verbanden waarin mensen naar de MFA komen, biedt kans op spontane ontmoetingen. Zo ontstaan nieuwe kennissen en vrienden, de basis van sociale cohesie en de netwerken waar de participatiesamenleving op drijft.
Een toekomstbestendige MFA is een basisvoorziening voor ontmoeting:
- als functie, activiteit en ruimte
- langdurig, minder intensief en kortstondig, toevallig
- formeel en informeel
- voor, tijdens en na de activiteit waarvoor men naar de MFA komt
Sociaal ondernemend bestuur
Een MFA is geen doel op zich. Een toekomstgericht bestuur ontwikkelt beleid op basis van een aansprekende visie. Dat vertaalt zich ook in een inhoudelijke visie op beheer. Het bestuur trekt de lijn door naar de toekomst, houdt rekening met nieuwe demografische, maatschappelijke en beleidsontwikkelingen en past waar nodig de eigen organisatie aan. Belangrijk is een sterke profilering van de partners, die samen staan voor een plek waar iedereen welkom is en waar voor iedereen iets te doen is. Laat zien dat de MFA bijdraagt aan de leefbaarheid en sociale samenhang. Dat heeft zijn positieve weerslag op vrijwilligers, gebruikers, samenwerkingspartners én politiek.
Voor en door bewoners
Het bestuur hoeft zeker niet alles zelf te verzinnen en te doen. Het doet er juist goed aan inwoners te betrekken bij het bedenken van activiteiten. Dat maakt meteen duidelijk dat de activiteiten voorop staan, niet de ruimte. Denk daarbij aan te formeren werkgroepen rond thema’s zoals zorg, welzijn, cultuur, sport en educatie. Zo kunnen mensen zelf kiezen waar ze affiniteit mee hebben. Daarnaast is het van belang bezoekers en gebruikers van de MFA regelmatig te vragen naar hun ervaringen en tevens de vraag naar nieuwe activiteiten te verkennen en wie zich daarvoor wil inzetten. Zo wordt de MFA niet alleen vóór maar ook ván de inwoners. Dat is bepalend voor het draagvlak. Juist door echt samen te werken met inwoners en actieve gebruikers kan de MFA doorgroeien tot een bruisend ontmoetingspunt.
Gelijkwaardige hoofdpartners
Wij zien regelmatig MFA’s waar het gebouw is opgedeeld en aan meerdere partijen behoort. Met bijvoorbeeld een basisschool of een voorziening voor kinderopvang. Ons advies aan deze hoofdpartners: werk inhoudelijk samen. Ken en deel elkaars visie en zie het gebouw als middel om je (gezamenlijke) doel te bereiken. De ene partner is geen uitvoeringsorgaan van de andere; ze zijn gelijkwaardig: vrijwilligers en professionals. Zoals het bestuur van de MFA een gelijkwaardige partner is voor andere maatschappelijke organisaties in de wijk of kern. Om samen te werken aan een duurzaam leefbare omgeving. De partners opereren als maatschappelijk ondernemer. Ze versterken elkaar en spelen in op maatschappelijke trends wanneer zij nieuwe activiteiten ontplooien voor en met alle inwoners.
Draagvlak creëren bij (georganiseerde) inwoners
Voor een toekomstbestendige MFA is het belangrijk om mensen niet alleen aan te spreken op hun rol als consument, gebruiker van de ruimte, maar vooral ook als actief betrokken bewoners. Ons advies: werk nauw samen met de gebiedsgerichte organisaties zoals dorpsraad, wijkraad of buurtverenigingen, als natuurlijke partners in het sociale, fysieke en economische domein. Deze organisaties kennen de problematiek en behoeften van mensen vanuit hun eigen perspectief en kunnen hun achterban activeren om mee te werken aan en in de MFA. De MFA blijft evenwel een eigenstandige organisatie met een eigen visie en missie: door middel van ontmoeting bijdragen aan de leefbaarheid en sociale samenhang van de kern, buurt of wijk.
Gemeentelijk beleid
De MFA is een plek die bijdraagt aan actief burgerschap en zelfredzaamheid, waar bewonersinitiatieven tot bloei kunnen komen. In dat opzicht kunnen MFA’s een belangrijke rol vervullen in het spoor van de recente decentralisaties; de transitie van de AWBZ naar de Wmo, de Jeugdzorg en de Participatiewet. Hierbij staat de eigen kracht van mensen centraal plus het gegeven dat zij langer zelfstandig thuis moeten blijven wonen. Dat maakt een voorziening wenselijk die in de directe omgeving activiteiten en diensten biedt om de zelfredzaamheid van bewoners te versterken. Bovendien levert het sociaal kapitaal van de MFA (vrijwillige inzet) op zich al een bijdrage aan het inhoudelijk beleid van de gemeente. Om dit kracht bij te zetten kan de MFA zelf sociaal-culturele activiteiten bevorderen en haar sociale rol expliciet opnemen in de statuten. Prestatieafspraken maken met de gemeente en deze samen met de resultaten opnemen in de jaarstukken, laten zien wat de MFA op dit terrein heeft bijgedragen. Zo bewijst een MFA haar meerwaarde voor de beleidsthema’s leefbaarheid en sociale samenhang. En daarmee haar bestaansrecht.
Tips voor Gemeenten
- Wees u bewust van de preventieve rol die MFA’s vervullen met hun aanbod op het gebied van welzijn en cultuur. Welzijn is goedkoper dan zorg.
- Bezoek voor inspiratie een MFA in een kern van vergelijkbare omvang en evalueer de excursie.
- Breng maatschappelijke, demografische en beleidsontwikkelingen in kaart waar de MFA op kan inspelen.
- Inventariseer welke maatschappelijke voorzieningen er zijn en welke functies in de MFA gebundeld kunnen worden.
Aansluiten bij het brede gemeentelijke beleid
Het brede gemeentelijke beleid biedt volop aanknopingspunten voor een MFA die meer wil doen en betekenen. Bijvoorbeeld rond de thema’s jeugdbeleid (bibliotheek), Wmo (dagbesteding), gezondheid (sportstimulering) en natuur, milieu en gezonde voeding (buurttuinen). De transities van de AWBZ naar de Wmo 2015 vormen ook een belangrijke aanleiding om samenwerking te zoeken met organisaties die deze activiteiten tot 2015 organiseerden, bijvoorbeeld door ruimten te verhuren voor hun activiteiten. De overgang naar de Wmo biedt juist ook de mogelijkheid om opnieuw na
te gaan welke activiteiten op maat de deelnemers zelf wensen (en wie deze activiteiten willen uitvoeren) in een nieuwe setting. Ons advies: besteed in dit verband ook aandacht aan sociale toegankelijkheid. Dit wordt alleen maar belangrijker nu meer mensen met een zorgvraag langer thuis wonen. Medewerkers van de MFA moeten gastvrij en flexibel zijn – in principe kan alles – en kunnen omgaan met specifieke doelgroepen zoals mensen met dementie of een verstandelijke beperking.
Tips voor Buurt- en Dorpshuizen
- Ga al in de planfase na of er draagvlak is om de voorziening te gebruiken en in stand te houden.
- Bezoek voor inspiratie een MFA in een kern van vergelijkbare omvang en evalueer de excursie.
- Betrek inwoners die ‘out of the box’ kunnen denken bij de planvorming, bijvoorbeeld in een denktank. Dat vergroot ook het draagvlak.
Krachten bundelen met andere organisaties
Een toekomstbestendige MFA richt de blik naar buiten en is nieuwsgierig naar nieuwe samenwerkingsmogelijkheden, onder andere met zorginstellingen, scholen, kerken, buurt- en sportverenigingen. Maar ook met MFA’s in de omgeving, om bepaalde activiteiten samen aan te bieden. Ons advies: breng naar aanleiding van een voorgenomen verandering (verbouwing, nieuwbouw, verdwijnen van een horecagelegenheid of een beleidsontwikkeling) samen met de gemeente het geheel aan voorzieningen en activiteiten in het werkgebied in kaart. En ga na welke gebruikers van ander maatschappelijk vastgoed mogelijk naar de MFA kunnen verhuizen.
Betrek hen vanaf het begin bij het proces. Doe dit uiterst zorgvuldig en onder regie van de gemeente. Functies bundelen creëert ontmoetingen voor nieuwe groepen, met nieuwe activiteiten en vormen van dienstverlening. Dit is goed voor efficiënt gebruik van de ruimte, maar ook bevorderlijk voor de maatschappelijke waarde. De MFA vervult als vindplaats van ontmoeting een cruciale rol voor de leefbaarheid in wijk of kern.
DE FYSIEKE PIJLER VAN EEN MFA
Eerst behoefte, dan gebouw
Een bekende valkuil bij nieuwbouw of verbouwing van een MFA is dat de nadruk te zeer ligt op het in elkaar zetten van een uitnodigend gebouw en te weinig op het investeren in de sociale pijler. Ons advies: betrek inwoners en betrokken organisaties (huidige en toekomstige gebruikers) vanaf de start, al voor het ontwerpproces, bij het bouwproces. Hun verzamelde wensen geven vorm aan de MFA. Dat vraagt om een grondige inventarisatie en formulering van een visie op de MFA, samen met belanghebbenden zoals gebruikers, maatschappelijke organisaties en gemeente. Zo wordt het gebouw een afgeleide van de gezamenlijke sociale doelen, met heldere uitgangspunten voor meervoudig gebruik en het delen van ruimten. De MFA moet passend zijn voor bestaande activiteiten en huurders, maar ook ruimte bieden aan toekomstige ambities.
Ruimte voor ontmoetingen
Zoals er geen vaste normen zijn te geven voor een toekomstbestendige MFA voor een x-aantal inwoners, is evenmin een concrete vuistregel te geven voor het aantal vierkante meters van een MFA. De ideale omvang van het gebouw hangt onder andere samen met het aantal inwoners en of er in de betreffende wijk of kern nog andere maatschappelijke voorzieningen zijn. De ervaring leert dat ‘hoe groter hoe beter’ in elk geval niet opgaat. De omvang moet in verhouding staan tot de beoogde activiteiten en de indeling moet multifunctioneel gebruik mogelijk maken. Dat laatste is essentieel om spontane ontmoeting tussen inwoners met verschillende achtergronden te stimuleren, als belangrijke basis voor het leefbaarheidspeil en de sociale samenhang. Vanuit dat besef kiest de lokale politiek er steeds vaker voor om monofunctionele (verenigings)accommodaties te sluiten.
Een toekomstbestendige MFA die sociaal-culturele functies in dorp of wijk vervult, omvat minimaal:
- een ontmoetingsruimte
- een keuken
- een grote (sport)zaal of flexibele ruimtes die zijn samen te voegen tot grote zaal
- een les- of vergaderruimte
- een opslagruimte
- een kleedruimte
Slim gebruik van ruimtes
Een bestuur dat sociale doelen nastreeft, wil zoveel mogelijk gebruikers en bezoekers bereiken. Een efficiënte manier om daar invulling aan te geven, is het meervoudig benutten van al dan niet flexibel in te delen ruimten. Een ruimte op verschillende tijden door verschillende groepen laten gebruiken verhoogt niet enkel de inkomsten, maar vergroot ook de kans op toevallige ontmoetingen. Ruimtes kunnen nog wel vast verhuurd worden aan groepen, maar blijven dus ook – op andere dagen en tijden – beschikbaar voor andere gebruikers. Een voorwaarde voor dergelijk multifunctioneel gebruik is een afsluitbare bergruimte.
Tips voor Gemeenten
Betrek omwonenden vanaf het allereerste begin bij het planproces om bezwaarprocedures te voorkomen. Dat komt het vertrouwen in de overheid ten goede. Bovendien zijn ze de toekomstige ambassadeurs van de MFA. Zorg dat het gebouw goed toegankelijk en bereikbaar is. De MFA is een openbare voorziening, voor iedereen.
Ook de buitenruimte benutten
Ons advies: betrek de buitenruimte van meet af aan in de planvorming. Heel praktisch, door voldoende parkeerplaatsen te creëren voor auto en fiets, maar ook als uitbreiding van de ontmoetingsruimte en om de verbinding te leggen met maatschappelijke doelen zoals gezond eten en meer bewegen. Denk aan beweegtoestellen, ook voor volwassenen, een tuin aanleggen met eigen kruiden en groenten voor de keuken van de MFA of aansluiting zoeken bij omwonenden en andere activiteiten in wijk of kern.
Tips voor Buurt- en Dorpshuizen
- Creëer een (centrale) ruimte die spontane ontmoeting in de hand werkt
- Zorg dat deze van buitenaf zichtbaar is, dat werkt uitnodigend.
- Betrek de buitenruimte bij je plannen, voor samen bewegen, sporten, tuinieren en ontmoeten.
- Creëer voldoende opslagruimte, om multifunctioneel gebruik te faciliteren.
- Vergeet daarbij niet rekening te houden met eigen opslagruimte voor meubilair.
Delen is het nieuwe hebben
Verschillende gebruikersgroepen samenbrengen in een MFA werkt alleen als het hen lukt om afstand te doen van ‘verworven rechten’, zoals een eigen ontmoetingsruimte en eigen inkomsten, maar ook van eigen faciliteiten. Ruimten, taken en voorzieningen zoveel mogelijk delen moet consequent voorop staan, tijdens de planvorming, maar ook bij de inrichting en het onderhoud van het gebouw. Voorop staat dat het gebouw geen doel op zich is, maar een middel om sociale doelen te realiseren. Ons advies: leg dit uitgangspunt vast in de statuten als basisafspraak en neem de concrete uitwerking op in de huurovereenkomst.
DE ECONOMISCHE PIJLER VAN EEN MFA
Zonder vrijwilligers geen MFA
De kracht van de MFA ligt bij vrijwilligers. Niet alleen omdat zij nodig zijn om een gezonde exploitatie te behalen, maar ook omdat de MFA er is voor de mensen in de wijk of het dorp. Betrokken vrijwilligers zijn over het algemeen maatschappelijk actieve mensen die gebruik maken van de MFA. Een MFA heeft vrijwilligers nodig met diverse capaciteiten en affiniteiten: voor het bestuur en het gastheer- of gastvrouwschap, maar ook voor externe communicatie (website, publiciteit), klussen aan het gebouw en om inhoudelijke activiteiten te begeleiden op het gebied van zorg, welzijn en cultuur. Het is belangrijk om goed met vrijwilligers om te gaan en aandacht te hebben voor hun inzet. Zij doen graag iets voor een ander, voor de gemeenschap of voor hun persoonlijke ontwikkeling, omdat ze ergens goed in (willen) zijn, maar laten zich niet wegzetten als goedkope krachten
Sociaal kapitaal optimaal benutten
Veel MFA’s hebben voor de continuïteit ook een minimum aan betaalde krachten nodig. Dat vraagt om een doordachte mix van vrijwilligers en betaald personeel. Geen eenvoudige opgave voor het bestuur. Het wil voorkomen dat er scheve verhoudingen ontstaan, doordat betaalde en onbetaalde krachten hetzelfde werk verrichten of dat het betaald personeel te zeer op de exploitatie gaat drukken. Wat goed blijkt te werken, is de combinatie van vrijwilligers met een betaalde coördinator en betaalde
schoonmaakkrachten. Het bestuur kan ook vrijwilligers belonen met deskundigheidsbevordering. Dat is een investering met dubbel rendement: vrijwilligers ervaren waardering en de organisatie wordt er sterker van. Ook flexwerkers en andere zelfstandigen zonder personeel kunnen met hun expertise en netwerk een waardevolle bijdrage leveren aan de MFA.
Duurzame huurconstructie
Een MFA werkt vaak samen met meerdere maatschappelijke organisaties. Zij spelen als (mede)eigenaar of dragende partner een essentiële rol. Zo kunnen zij in goede tijden samen financieel sterk staan, maar in mindere jaren kan hun positie de toekomstbestendigheid van de MFA juist in gevaar brengen. Ook in deze tijden bezuinigen veel maatschappelijke organisaties en vinden zichzelf opnieuw uit. Het is dan ook zaak dat het bestuur van de MFA een duurzame huurconstructie uitonderhandelt; direct met de gemeente of indirect als de woningcorporatie de eigenaar is. Structureel betaalbare huisvesting biedt meer financiële zekerheid dan een incidentele – en dus onvoorspelbare – subsidie. In het geval de gemeente het gebouw overdraagt aan een woningcorporatie, is ons advies dat de gemeente een langjarige
huurovereenkomst van 30 of 40 jaar sluit met de woningcorporatie en het gebouw doorverhuurt aan de hoofdpartners van de MFA. Op die manier hebben de partners langjarige zekerheid over hun vaste lasten.
Maatschappelijk ondernemerschap
Het financiële plaatje van een MFA moet de uitkomst zijn van een visie op leefbaarheid, functies en activiteiten voor alle inwoners van de kern. Een en ander ruimtelijk vertaald in het gebouw dat daar voor nodig is. Niet te groot, niet te klein, maar zodanig dat de MFA het kloppend hart van de kern of wijk kan zijn. Met ‘voor elk wat wils’. Een MFA runnen betekent, zeker in deze tijd, maatschappelijk ondernemerschap tonen. De blik naar buiten gericht, maatschappelijke ontwikkelingen op het netvlies, om deze te vertalen in mogelijke activiteiten voor de MFA, waar mogelijk in samenwerking met andere organisaties. Voortdurend de vraag verkennen
en zoeken naar nieuwe bronnen van inkomsten en mogelijke besparingen. Denk aan collectieve inkoop van energie, goederen en verzekeringen. Ook investeringen in duurzaamheidsmaatregelen resulteren vaak al snel in lagere lasten. Aanvullende baten binnenhalen met nieuwe groepen en nieuwe activiteiten en diensten levert een win-winsituatie op: meer financiën en meer maatschappelijke waarde. Andere kansen: fondsenwerving voor de inrichting en uitruil van diensten met zzp’ers en andere lokale ondernemers. Denk aan lagere huur in ruil voor onderhoud aan gebouw of website. Om
scheve gezichten te voorkomen is het nodig goede schriftelijke afspraken te maken, die zijn uit te leggen aan andere gebruikers.
Duurzaam partnerschap tussen MFA en gemeente
Gemeentelijke subsidie, waar we ook het kosteloos beschikbaar stellen van het gebouw onder verstaan, is over het algemeen een belangrijke factor in de exploitatie van de MFA. Die subsidie staat nogal eens onder druk of wordt in rap tempo afgebouwd. Bijvoorbeeld als het een activiteitensubsidie betreft voor de MFA en/of subsidie voor maatschappelijke organisaties met betaalde krachten en voor verenigingen die gebruik maken van de MFA. Wij adviseren om te investeren in partnerschap, gelijkwaardigheid tussen MFA en de gemeente. De MFA kan activiteiten ontplooien in het licht van
de drie transities, waardoor gemeentelijk beleid kan worden uitgevoerd. Bijvoorbeeld door samenwerking met de zorginstelling dagbesteding voor ouderen te organiseren in de MFA, uitgevoerd door vrijwilligers die door een professional worden begeleid. Tegenover hulp bij uitvoering van het beleid, de te leveren prestatie, staan financiële middelen, waarover gemeente en MFA concrete afspraken maken. Ons advies: stuur beide aan op partnerschap; een duurzame, open relatie tussen gemeente en MFA waarbij de MFA open kaart speelt over de financiën. Met meerjarige kaderafspraken over het uitvoeren van activiteiten voor de gemeente, met jaarlijks en waar nodig tussentijds contact over de concrete invulling. Bij een financieel overschot op de totale exploitatie laat het bestuur van de MFA zien wat zij met dit overschot doet voor de activiteiten van de MFA en/of voor het gebouw ten behoeve van de activiteiten.
Tips voor Gemeenten
- Investeer in vrijwilligers als waardering voor actief burgerschap, bijvoorbeeld door het bekostigen van training en scholing.
- Overweeg of je werk kunt bieden aan kwetsbaren op de arbeidsmarkt. Houd er wel rekening mee dat deze mensen begeleiding nodig hebben.
- Streef naar een gelijkwaardige, open relatie met het bestuur van de MFA. Het bestuur kan als partner van de gemeente met de MFA een bijdrage leveren aan de uitvoering van gemeentelijk beleid, waar een gemeentelijke bijdrage tegenover staat: voor wat hoort wat. Ons advies: werk met prestatieovereenkomsten.
- Zorg ervoor dat vrijwilligers naast verantwoordelijkheid ook zeggenschap hebben.
Sluitende begroting
Uitgangspunt voor de MFA moet een sluitende begroting zijn; een gezond huishoudboekje draagt bij aan de toekomstbestendigheid. Bespreek per maand/kwartaal de resultaten. Leg de afwijkingen vast en neem indien nodig maatregelen. Ons advies: stel naast de jaarlijkse begroting ook een meerjarenbegroting op, rekening houdend met alle vaste lasten en bijkomende kosten. Maak een reële inschatting voor de inkomsten, hoewel dit voor een nieuwe MFA lastig is in te schatten. Stel de meerjarenbegroting jaarlijks bij; zodat er voortdurend zicht is op de balans en er zo nodig tijdig kan worden ingegrepen.
Tips voor Buurt- en Dorpshuizen
- Ga professioneel om met vrijwilligers: stel een contract op, werk met een proeftijd en voer functioneringsgesprekken. Dat geeft duidelijkheid, over en weer.
- Zorg voor cofinanciering gemeente/provincie en zet deze op de balans als subsidie (geen vanzelfsprekendheid).
- Maak goede, langlopende afspraken over huisvesting.
- Investeer in nieuwe contacten, activiteiten en doelgroepen, bijvoorbeeld in de vorm van een korte proeftijd tegen gereduceerd tarief.
- Verlaag de lasten met collectief inkopen en energiebesparende maatregelen.
- Maak concrete prestatieafspraken in ruil voor gemeentelijke steun. Zo is voor iedereen duidelijk wat de MFA voor de gemeenschap betekent.
Deze tekst komt uit een uitgebreidere publicatie Dorpshuis en buurthuis als kloppende hart. Waar MFA staat kan ook dorpshuis, wijkhuis, gemeenschapshuis et cetera staan.